ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΕΙΜΗΛΙΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΜΑΣ

  ΙΕΡΑ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΗ ΑΘΗΝΩΝ
ΕΝΟΡΙΑ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΕΥΚΑΚΙΩΝ
Ιστορία μέσα από την Εκκλησιαστική Τέχνη 

Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης,  Αρχαιολόγος.

ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΠΑΝΤΕΣ

2. Ιούνιος 2026

Είναι γεγονός, ότι μέσα στον λειτουργικό χρόνο της Εκκλησίας μας η αλληλοδιαδοχή των εορτών τόσο των Δεσποτικών και Θεομητορικών όσο και των αγίων μας είναι δομημένη με αριστοτεχνική σοφία και θεολογική ενδελέχεια. Ο άγιος Γρηγόριος επίσκοπος Νύσσης σε εγκώμιό του για τον πρωτομάρτυρα Στέφανο το ίδιο παρατηρεί και σημειώνει: «Ἰδοὺ ἑορτὴν ἐξ ἑορτῆς καὶ χάριν ἀντιλαμβάνομεν χαριτος. Χθὲς ἡμᾶς ὁ τοῦ παντὸς Δεσπότης εἰστίασε, σήμερον ὁ μιμητής τοῦ Δεσπότου. Πῶς οὗτος ἢ πῶς ἐκεῖνος; Ἐκεῖνος τὸν ἄνθρωπον ὑπὲρ ἡμῶν ἐνδυσάμενος, οὗτος τὸν ἄνθρωπον ὑπὲρ Ἐκείνου ἀποδυσάμενος».

Έτσι και την περίοδο που διανύουμε, την εορτή της Πεντηκοστής διαδέχθηκε η εορτή των αγίων Πάντων. Στον κύκλο των κινητών εορτών αμφότερες, αλλά η πρώτη έχει ιστορικά ερείσματα θεσμοθέτησης, ενώ η δεύτερη μοιάζει ως αποκύημα μεστής θεολογικής σκέψεως. Όμως, αν ερευνήσουμε περισσότερο θα δούμε, ότι η εορτή Πάντων των αγίων συνοδεύεται από αρχαιολογικά ευρήματα, που μας οδηγούν στα πρώτα χρόνια της πίστεως.

Μετά την κατάπαυση των διωγμών κατά της Εκκλησίας πλήθος τάφων μαρτύρων, είτε στις κατακόμβες είτε σε οποιοδήποτε μέρος ετύγχανε να λάβει τον στέφανο του μαρτυρίου κάποιος χριστιανός, έρχονταν στο φως, με κύριο και χαρακτηριστικό γνώρισμα τα χαραγμένα επί του τάφου σύμβολα της νίκης ή ακόμα και τα εντός του τάφου αγγεία γεμάτα με λύθρο, δηλαδή με αίμα πηγμένο μαζί με χώμα, σκόνη και ιδρώτα, υφάσματα ματωμένα και αρκετές φορές ακόμα και τμήματα σπασμένα από το φονικό ή μαρτυρικό όργανο που θάφτηκε μαζί με τον μάρτυρα!

Έτσι η Εκκλησία, για να τιμήσει τους ανωνύμους αυτούς και αναριθμήτους αγίους, καθιέρωσε αμέσως μετά την εορτή της ιδρύσεώς της να τιμά όλους, όσοι είτε διά της εκχύσεως του αίματος είτε δια του μαρτυρίου της συνειδήσεως συντελούν στην εδραίωση και συνέχιση του έργου της.

Τον 7^ο μ.Χ. αιώνα η εορτή αποκτά γενίκευση στη Δυτική Εκκλησία, όταν ο Πάπας Βονιφάτιος μετέφερε όλα τα μαρτυρικά λείψανα από τις κατακόμβες στο Πάνθεον της Ρώμης, οπότε και μετετράπη σε χριστιανικό ναό. Στην Ανατολική Εκκλησία καθιερώθηκε ως κοινή εορτή στα τέλη του 9^ου ή αρχές του 10^ου αιώνος από τον αυτοκράτορα Λέοντα τον Σοφό, «ὅστις κατ᾿ ἀρχὰς μὲν ἀνίδρυσεν ναὸν Θεοφανῷ τῇ ἐναρέτως βιωσάσῃ συζύγῳ αὐτοῦ, πεισθεὶς ὅμως ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας, ἐπωνόμασε τοῦτον ναὸν τῶν ἁγ. Πάντων εἰπών· “εἰ καὶ Θεοφανὼ ἁγία, μετὰ πάντων τούτων συναριθμείσθω”».

Το κειμήλιο, το οποίο επιλέξαμε να προβάλουμε για τον μήνα Ιούνιο είναι μια φορητή εικόνα που ιστορεί την θεολογική ερμηνεία της εορτής των αγίων Πάντων. Αποτελείται από δύο ζώνες εκ των οποίων η άνω είναι μεγαλύτερη και ευρύτερη σχηματίζουσα ισόπλευρο τετράγωνο εντός του οποίου εγγράφεται κύκλος. Στα τρίγωνα που περικλείουν το κυκλικό κεντρικό θέμα εικονίζονται οι τέσσερεις ευαγγελιστές μαζί με το καθορισμένο σύμβολό τους. Άπαντες ολόσωμοι και καθιστοί στραμμένοι κατά τρία τέταρτα προς το κέντρο του θέματος. Κρατούν ανοικτό κώδικα και συγγράφουν. Ασφαλώς είναι οι ηθικοί αυτουργοί του κυρίως θέματος, αφού με την ευαγγελική τους διδαχή  υπήρξαν τα στερεώματα των κατά τόπους Εκκλησίων εμπνέοντες τους πιστούς, ώστε να είναι εσαεί μαθητές των Κυριακών λόγων, αλλά  και μιμητές.

Εντός του κύκλου εικονίζονται οι Άγιοι Πάντες εν τη Βασιλεία των Ουρανών. Όπως θα διαπιστώσουμε το εικονογραφικό θέμα είναι συγγενές με την Δευτέρα του Κυρίου Παρουσία, με την Μέλλουσα Κρίση αλλά και με το «Ἐπί σοι χαίροι». Η απουσία των αμαρτωλών ή των δαιμονικών πνευμάτων σημαίνει, ότι ο κόσμος τούτος παρήλθε και ήδη είναι τα πάντα πεποιημένα καινά! Άλλωστε όπως διδάσκει ο απόστολος Παύλος οι άγιοι δεν έχουν εισέλθει στη Βασιλεία του Θεού χωρίς εμάς, αλλά αναμένουν το πλήρωμα του χρόνου ώστε όλοι μαζί να εισελεύσουμε στους χρόνους και στους ενιαυτούς του σαββατισμού του Κυρίου, μία ποίμνη και υπό ένα ποιμένα!

Στο κέντρο ένθρονος ο Κύριος ευλογεί με την δεξιά και κρατά ανοικτό κώδικα με την αριστερά του στον οποίο αναγράφεται η φράση «Κύριος ἔκτισέ με ἀρχήν ὁδῶν. πρό αἰώνος ἐθεμελίωσέ με». Πρόκειται για απόσπασμα από το βιβλίο των Παροιμιών (η' 22) της Παλαιάς Διαθήκης. Η προσωποποιημένη Σοφία του Θεού, ο Λόγος, αναφέρεται στην προαιώνια ύπαρξή του. Η φράση αυτή απασχόλησε πολλούς Πατέρες της Εκκλησίας, όπως τον Μέγα Αθανάσιο.

Εκατέρωθεν του Κυρίου σε στάση δέησης εκ δεξιών του η Θεοτόκος και στα αριστερά του ο Τίμιος Πρόδρομος. Η Δέηση ή Τρίμορφο είναι η συνοπτική εικονογραφία της σαρκώσεως του Θεού και η Θεία Οικονομία.  Οι τρεις αυτές μορφές είναι στο κέντρο του κύκλου και έχουν μεγαλύτερο μέγεθος από τις υπόλοιπες που τις πλαισιώνουν.

Κάτωθεν του Κυρίου δεσπόζει ο Τίμιος Σταυρός, ως ιστορικό και εκκλησιαστικό κειμήλιο, το οποίο κρατούν ένθεν κακείθεν ο Μέγας Κωνσταντίνος και η αγία Ελένη, αμφότεροι πρώτοι των παρατεταγμένων χορών των αγίων, οι οποίοι παρατάσσονται σε δώδεκα οριζόντιες θεματικές αγιολογικές ομάδες, στις οποίες ο κορυφαίος βαστά ανεπτυγμένο ειλητάριο με επιγραφή, ήτοι

Άγιοι Βασιλείς «Δόξα τῶν Ὀρθοδόξων Βασιλέων κραταίωσις».

Άγιες Βασίλισσες και γυναίκες μάρτυρες «Δόξα τῶν παρθένων...».

Άγιοι Μάρτυρες «Δόξα τῶν Ἀθλοφόρων ἰσχὺς καὶ κραταίωμα».

Όσιοι και Οσίες «Δόξα τῶν Ἀσκητῶν καὶ Ὁσίων ἡ αἴνεσις».

Άγιοι Απόστολοι «Δόξα τῶν Ἀποστόλων τὸ ἀσίγητον κήρυγμα».

Άγιοι Ιεράρχες «Δόξα Ἀρχιερέων καλλονὴ καὶ εὐπρέπεια».

Άγιοι Προπάτορες «Δόξα τῶν Προπατόρων φαιδρὸν ἀγαλίαμα».

Άγιοι Προφήτες «Δόξα τῶν Προφητῶν καὶ τοῦ Νόμου τὸ πλήρωμα».

Στα ανώτερα τμήματα τέσσερες παρατεταγμένες ομάδες αγίων αγγέλων και στο ανώτατο σημείο του κύκλου σε ενιαία παράταξη τα πολυόμματα Χερουβίμ περιστοιχίζουν το σημείο του εν ουρανοίς φανέντος σημείου της νίκης του Κυρίου. Οι άγιοι νόες και αυτοί κρατούν ανά τάγμα ειλητάριο με αίνεση προς το πρόσωπο της Θεοτόκου.

Ίσως φαίνεται παράδοξο, ότι σε μια σκηνή δόξης και νίκης του Βασιλέως Χριστού όλοι υμνούν την Μητέρα του. Όμως, όπως διδάσκει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, η Θεοτόκος υπήρξε το ακρότατο όριο μεταξύ κτιστού και ακτίστου!

Στη κάτω ζώνη και εντός παραδείσιου τοπίου ένθρονοι οι πατριάρχες Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ με τις ψυχές των δικαίων. Εν μέσω αυτών και ο ευγνώμων Ληστής μετά του σταυρού του τείνων αυτόν τοιουτοτρόπως, ώστε η σκηνή από άνωθεν έως κάτω να διακηρύσσει την δόξα του Σταυρού.

Αφιερωματική επιγραφή μας πληροφορεί: «Δαπάνῃ τῶν ἐνταῦθα παροικούντων Ἀνδρίων. 1861». Το έργο είναι υπογεγραμμένο από τον αγιογράφο ως εξής: «Ἔργον Ἀργυρίου Π.Μ. Ζωγράφου». Είναι η μοναδική γνωστή φορητή εικόνα στην οποία ο καλλιτέχνης υπογράφει με τον προειρημένο τρόπο. Στη δυσκολία μου να ταυτίσω το πρόσωπο από την μοναδική αυτή υπογραφή ζήτησα τη βοήθεια του ειδήμονος κ. Νικολάου Γραίκου, ο οποίος μεταξύ άλλων σημείωσε:

«…Ο ζωγράφος Αργύριος Π.Μ. Ζωγράφος είναι ο Αργύριος Παπα ματθαίου Ζωγράφος, ο οποίος συνδέεται καλλιτεχνικά με τον Παντολέοντα Γ. Ζωγράφο. Στον ζωγράφο αναφέρομαι ενδεικτικά:

Γραίκος, Ν. (2011). Ακαδημαϊκές τάσεις της εκκλησιαστικής ζωγραφικής στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα. Πολιτισμικά και εικονογραφικά ζητήματα. Διδακτορική Διατριβή. Θεσσαλονίκη, 332-333.

[σελ. 332] ii. Αργύριος Παπαματθαίου (πριν 1859 – μετά 1881) Με τον Παντολέοντα Γ. Ζωγράφο συνδέεται ο αγιογράφος Αργύριος Παπαματθαίου. Δε γνωρίζουμε πολλά για τον αγιογράφο, παρά μόνο ότι δραστηριοποιείται με κέντρο την Αθήνα, από το τέλος της δεκαετίας του 1850 έως τη δεκαετία του 1880… Η τέχνη του έχει στενή σχέση με την αντίστοιχη του Παντολέοντα Ζωγράφου και ίσως να υπήρχε κάποια συνεργασία μεταξύ τους ως προς τις παραγγελίες. Δεν είναι τυχαίο ότι σε ναούς βρίσκουμε συγχρόνως έργα και των δύο. Υπογράφει τα έργα του συνήθως ως εξής: Ἔργον Ἀργυρί(ου) Παπαματθαί(ου) ή ἔργον Ἀργυρίου παππᾶ Ματθαίου.

Ο ζωγράφος χρησιμοποιεί ζωγραφικό ύφος, που συνδυάζει δυτικότροπα στοιχεία, όπως το πλάσιμο των μορφών με προσωπογραφικά χαρακτηριστικά, νατουραλιστικά τοπία στον κάμπο, αλλά και παραδοσιακά, όπως η υιοθέτηση καθιερωμένων εικονογραφικών θεμάτων. Χαρακτηριστικό μοτίβο του ζωγράφου είναι οι μικροί ιπτάμενοι άγγελοι στη γνωστή και από άλλους δυτικότροπους αγιογράφους κλασικιστική στάση, οι οποίοι στέφουν τους αγίους μάρτυρες, όπως στην εικόνα των αγίων Θεοδώρων στον ομώνυμο ναό της Αταλάντης ή του αγίου Γεωργίου (ναός Ταξιαρχών Πύλης Ρωμαϊκής Αγοράς Αθήνας, σήμερα στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Μητρόπολης Κορίνθου).

Ο Παπαματθαίου γνωρίζει καλά την παραδοσιακή εικονογραφία και προσπαθεί να εισάγει νεωτερικά στοιχεία στην τέχνη του κυρίως μέσω του νατουραλισμού των μορφών και του τοπίου…».