ΙΕΡΑ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΗ ΑΘΗΝΩΝ
ΕΝΟΡΙΑ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΕΥΚΑΚΙΩΝ
ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ
ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ
αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης
αρχαιολόγος
3. Σεπτέμβριος 2026
ΑΚΙΔΟΓΡΑΦΗΜΑ-ΚΡΥΠΤΟΛΕΞΟ
Το
κειμήλιο το οποίο παρουσιάζεται στο αφιέρωμα της Ενορίας μας, του Αγ. Νικολάου
Πευκακίων, για τον μήνα Σεπτέμβριο είναι τόσο ιδιαίτερο όσο και μοναδικό.
Εντάσσεται στην κατηγορία των ακιδογραφημάτων-χαραγμάτων, των γκράφιτι όπως θα
λέγαμε σήμερα. Ταυτόχρονα όμως, η ερμηνεία του με βάση τα δεδομένα, τα οποία θα
σας καταστούν ευθύς αμέσως γνωστά, ενδεχομένως να είναι μια ευφάνταστη υπόθεση.
Παράλληλα είναι πολύ πιθανό να ανταποκρίνονται σε μια άγνωστη ιστορική
λεπτομέρεια, ασήμαντη συγκριτικά με το σύνολο της δράσης του προσώπου με οποίο
γίνεται η σύνδεση, σημαντικότατη όμως, για λόγους τους οποίους δύναται να
αντιληφθεί και ο πλέον απλούς αναγνώστης μας.
Τον
Φεβρουάριο του 2023 ήλθαμε στο ναό του Αγ. Νικολάου, από το Ίδρυμα Ποιμαντικής
Επιμορφώσεως της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών, το οποίο και διενεργούσε το έργο
της ψηφιοποίησης των ιερών κειμηλίων, ώστε να καταγράψουμε τα υπάρχοντα εν
γένει εκκλησιαστικά αντικείμενα και να καταρτίσουμε τον κατάλογο με τις
σχετικές οδηγίες προς τα συνεργεία, τα οποία θα ακολουθούσαν, για να
αποτυπώσουν ψηφιακά το καταγεγραμμένο υλικό.
Τότε
ζήτησα από τον μακαριστό πλέον π. Βασίλειο Βολουδάκη -ο οποίος με περισσή
επιμέλεια και αγωνία, αλλά και εν τέλει με ικανοποίηση στήριξε την διαδικασία-
να ανέβω στα κωδωνοστάσια για να καταγράψω τις καμπάνες του ναού. Είναι η πρώτη
φορά που έγινε προσπάθεια καταγραφής των κωδώνων των αθηναϊκών ενοριών, όπου
φυσικά αυτό ήταν εφικτό λόγω προσβασιμότητας ή μη στο χώρο. Ας σημειωθεί ότι οι
καμπάνες φέρουν πλήθος πληροφοριών στο σώμα τους, όπως αφιερωματικές επιγραφές,
χρονολογίες, διάφορα διακοσμητικά, χυτήρια κατασκευής, χτυπήματα καθώς και
πληροφορίες για την κατασκευή τους αλλά και για τεχνικά χαρακτηριστικά τους.
Οδηγώντας με λοιπόν ο πατήρ στη σκάλα, η οποία οδηγεί στο υπερώο, τον γυναικωνίτη
κατά το κοινώς λεγόμενο, θυμήθηκε μια πληροφορία…
-Ξέρεις,
ότι εδώ είχε δουλέψει ως εργάτης κατά την ανέγερση των καμπαναριών ο Άρης
Βελουχιώτης; με ρώτησε…
-Ποιος;
απάντησα με έκπληξη…
-Ναι!
Έτσι είναι! Και τώρα που ανεβαίνεις εκεί το θυμήθηκα.
Συγκράτησα
την πληροφορία, ώστε αν κάποτε εκδοθεί ιστορικό για το ναό να αναφερθεί.
Ανεβαίνοντας την κλίμακα παρατήρησα στους τοίχους των κωδωνοστασίων και πέριξ
των παραθύρων -φυσικά στην εσωτερική τους πλευρά- μολυβένιες σημειώσεις με
υπολογισμούς προσθαφαιρέσεων μέτρων και εκατοστών (προφανώς τεχνιτών), ονόματα
και κυρίως τρίλιζες, που παίζαμε ως παιδιά. Θυμήθηκα, ότι και εμείς πολλές
φορές στους Χαιρετισμούς ή σε άλλες δημοφιλείς ακολουθίες, που μαζεύονταν
παιδιά στις Ενορίες, μέχρι να περάσει η ώρα για να φύγουμε, παίζαμε τρίλιζες
στους τοίχους της σκάλας του γυναικωνίτη, δηλαδή μακριά από τα βλέμματα
κάποιων, οι οποίοι θα μπορούσαν να μας μαλώσουν.
Μου
έκανε εντύπωση, πως μετά την ολοκλήρωση ενός έργου ευρύτατης ανακαίνισης που
έλαβε χώρα στον Άγ. Νικόλαο, διασώθηκαν από έναν «αδιάκριτο» ελαιοχρωματιστή
τέτοιες επί του τοίχου σημειώσεις, οι οποίες επειδή απάδουν του χώρου και της
καλαισθησίας καλύπτονται κάτω από στρώματα χρώματος και χάνονται…
Μεταξύ
αυτών των τριλιζών -όλοι γνωρίζουμε ότι η διάταξή τους είναι τρεις οριζόντιες
και τρεις κάθετες σειρές, όπου η κάθε μια χωράει επίσης τρία γράμματα- υπήρχε
και μια «τρίλιζα», την οποία πέρασε γρήγορα το μάτι μου, την προσπέρασε, αλλά
ταυτόχρονα συνειδητοποίησα, ότι δεν είχε τα συνήθη του παιχνιδιού ακροτελεύτια
κοινά σύμφωνα ή φωνήεντα και επέστρεψα να δω ξανά τι είχαν γράψει…
Ένας
αυτοσχέδιος λοιπόν, πίνακας διαιρεμένος σε πέντε οριζόντιες σειρές εκ των
οποίων η πρώτη έφερε τρεις κεφαλαίους χαρακτήρες, τέσσερεις η δεύτερη, πέντε η
τρίτη και οι δύο επόμενες σειρές τις χρονολογίες 1906 και 1945.
Μόλις
είδα τις χρονολογίες, όπως θα έκανε ο καθένας, θυμήθηκα ότι ο Άρης Βελουχιώτης,
για τον οποίο είχε μόλις κάνει μνεία ο π. Βασίλειος, πέθανε το 1945. Εάν λοιπόν
το 1906 συνέπιπτε με το έτος γεννήσεώς του, τότε θα βρισκόμουν ενώπιον ενός
κρυπτόλεξου…
Ο
Άρης Βελουχιώτης ή ο Αθανάσιος Κλάρας, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα,
γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου 1905 και πέθανε στις 16 Ιουνίου 1945. Η χρονολογία
γεννήσεως δεν ταιριάζει απόλυτα, αλλά δεν είναι πρόβλημα, διότι προφανώς το
σημείωμα με τα γράμματα και τις χρονολογίες του κωδωνοστασίου του Αγ. Νικολάου
Πευκακίων, δεν τον έγραψε ο ίδιος ο Βελουχιώτης, διότι το «1945» της επιγραφής
μας δηλώνει ότι έχει ήδη πεθάνει. Δεν θα πρέπει να απαιτήσουμε ληξιαρχική
ακρίβεια στοιχείων από τον γράψαντα. Άλλωστε μέχρι πρότινος θυμόμαστε, ότι οι
άνθρωποι πριν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατά προσέγγιση γνώριζαν τη χρονολογία
γεννήσεώς τους.
Το
πιθανότερο λοιπόν, σενάριο είναι ότι μετά το θάνατο του Βελουχιώτη, κάποιος με
τον οποίο είχαν εργαστεί μαζί στην ανέγερση αυτού του ναού, εις μνημόσυνόν του
ή και ως μια σιωπηλή κραυγή στα φρικτά χρόνια του Εμφυλίου, χάραξε με το μολύβι
του αυτό το μήνυμα… Έπρεπε λοιπόν να εξετάσουμε εάν μπορεί να αποκωδικοποιηθεί
και να συνδεθεί με το ιστορικό αυτό πρόσωπο…
Με
την παρότρυνση του αγαπητού αδελφού και εγκρατούς φιλολόγου π. Φιλουμένου
Ρούμπη, Προέδρου του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου του Ι. Ν. Αγ. Δημητρίου Όπλων
και μετά από σχετική έρευνα θα μπορούσα να προτείνω ότι:
-οι
χαρακτήρες της πρώτης γραμμής, δηλαδή τα κεφαλαία:
Γ Α Σ
αντιστοιχούν
στα αρχικά τριών τόπων στους οποίους ο Βελουχιώτης φυλακίστηκε, δηλαδή τη Γυάρο, την Αίγινα και στου Συγγρού,
-οι
χαρακτήρες της δεύτερης γραμμής, δηλαδή τα κεφαλαία:
Ν Ο Κ Ρ
αντιστοιχούν,
τα δύο πρώτα στον Νίκο Ζαχαριάδη, τον οποίο ο Βελουχιώτης βοήθησε δύο
φορές στην Αθήνα να αποδράσει, ενώ ήταν κρατούμενος και αργότερα οι δυο τους
βρέθηκαν συγκρατούμενοι στις φυλακές της Κέρκυρας στην απομόνωση της «Ακτίνας
Θ’». Ο Βελουχιώτης μαζί με τον Ορφέα Οικονομίδη, θα οργανώσουν ένα παράνομο
τυπογραφείο, που θα το παραδώσουν στη λεγόμενη «Νέα Κεντρική Επιτροπή», η οποία
συγκροτήθηκε τον Ιούλιο του 1941 από εξόριστα μέλη του ΚΚΕ. Οι δύο τελευταίοι χαρακτήρες θα μπορούσαν να είναι η
σύντμηση της λέξης ΚέΡκυρα, καθώς ο Βελουχιώτης, όπως μόλις
αναφέρθηκε, τον Ιούνιο του 1939 ως κρατούμενος μεταφέρθηκε στην απομόνωση των
φυλακών της Κέρκυρας, από τις οποίες αποφυλακίστηκε τον Ιούλιο του 1939, αφού
προηγουμένως είχε υπογράψει τη δήλωση μετανοίας, δηλαδή την επίσημη βεβαίωση δημόσιας απόρριψης
του κομμουνισμού και του ΚΚΕ,
-οι
χαρακτήρες της τρίτης γραμμής, δηλαδή τα κεφαλαία:
Α Ν Π
Ω Ν
θα
ήταν λογικό οι δύο πρώτοι χαρακτήρες να υποδηλώνουν τη λέξη ΑΝτάρτικο,
με ενδεχόμενη αναφορά στα εσωτερικά σχίσματα του ΕΛΑΣ, ενώ οι τρεις τελευταίοι
χαρακτήρες θα πρέπει να αποδοθούν στους συνεργάτες του Βελουχιώτη με τα συνθηματικά
ονόματα Πελοπίδας
(Παντελής Λάσκας από το Λουτράκι), Ωρίων (Γιάννης Μιχαλόπουλος από την Χρυσοκελλαριά
Μεσσηνίας) και Νέστωρ (από την επίλεκτη ομάδα προσωπικής φρουράς
του Βελουχιώτη, τους λεγόμενους «μαυροσκούφηδες»).
Στον
πίνακα εφάπτεται ένα όνομα και μια ημερομηνία «ΠΑΠΑΔΟΝΙΚΟΛΑΚΗΣ 20/4/45»,
χωρίς όμως να φαίνεται ότι σχετίζεται με το κρυπτόλεξο, που εξετάζουμε ή την
ταυτότητα του γραφέα-αναθέτη.
Κλείνοντας…
Ογδόντα
ένα χρόνια αργότερα, άραγε μπορούμε να υποστηρίξουμε, ότι εντοπίσαμε ένα μήνυμα
από το παρελθόν, μια καλυμμένη πτυχή της σύγχρονης ιστορίας του τόπου μας, η
οποία ταξίδεψε σε μια αριστερής ιδεολογίας επισφαλή χρονοκάψουλα, αφού το υλικό
της ήταν από σχολικό μολύβι και η κρυψώνα της ένας ναός, ο οποίος συνδέθηκε με
βασιλείς και πρίγκιπες της νεότερης ιστορίας μας;
Αν αληθεύουν ή όχι τα όσα διαβάσατε, θα φανεί μόνο από την πειστική παρουσίαση αποδείξεων περί του αντιθέτου!...
